Atlarda Diş Bozuklukları

Atlarda diş ihmal edilen bir durumdur. At sahiplerinin bazıları atlarda diş bakımı, durumu konusunda maalesef çok az bilgiye sahip ya da hiçbir bilgileri bulunmamaktadır. Tıpkı insanlarda olduğu gibi atlarında bir diş bakımına ihtiyaçları vardır. İncelediğim bu derlemeyle, atlarda diş muayenesi ve tedavisine çekilmek istenmiştir. Diş hastalıkları atlarda diş kaybının en önemli nedenidir. Birçok sağlık ve performansa dayalı problemler dişlerin uygun olmayan bakımının direkt bir sonucudur. At diş hastalıkları düzenli diş muayeneleriyle kolay bir şekilde önlenebilir.

Sindirim sisteminin başlangıcında bulunan dişlerin bozuklukları diğer hayvanlarda olduğu gibi atlarda da alınan gıdaların yeterince sindirilememesine, yemden yararlanmanın düşmesine, performans kayıplarına ve gastrointestinal bozukluklara sebep olmaktadır. Ayrıca diş bozuklukları bulunan atların sevk ve idaresi de oldukça zordur. Bunlar özellikle spor atı ise engel atlama ve at terbiyesi (dresaj) gibi yarışlarda büyük güçlükler yaratmaktadır. ABD’de büyük hayvan hekimliğinde diş hastalıkları yaygın tıbbi problemlerin üçte birini oluşturmaktadır. Son yıllarda atlarda diş hekimliğinin gelişmeye başlamasına rağmen atlarda ağzın açılması ve intraoral muayenenin güçlükle yapılabilmesi nedeniyle bazı klinisyenler tarafından bu muayene göz ardı edilir.

Dişlerin Anatomik Yapısı
Evcil hayvanlarda diş sayıları, formları ve sıralanış biçimleri hayvan türlerine göre değişkenlik gösterir. Dişlerin gelişimi, beslenme tarzı ile yakından ilgilidir. Etçillerde dişler daha sivri yapıda ve parçalamaya ya da çekip koparmaya hizmet ederken otçullarda öğütme ya da ezme işlevini yerine getirmek amacıyla daha düz ve yassı bir yapı gösterir. Genellikle bir dişin görünümü üç kısımdan ibarettir. Dışta kalan ve ağız içinden görünen serbest kısmına diş tacı (corona dentis), çene kemikleri içindeki gömülü kısmına diş kökü (radix dentis) ve diş tacı ile diş kökü arasında kalan hafif daralmış ve diş eti tarafından sarılmış kısmına da diş boynu (collum dentis) denir.
Kısraklarda 36, aygırlarda 40 diş bulunmaktadır.
Dişler bulundukları yer, şekil ve fonksiyonlarına göre aşağıdaki şekilde gruplandırılır:
1- Dentes incisivi (kesici dişler): Besinlerin ısırılıp kopartılması için özelleşmişlerdir. Tek tırnaklılarda her çene yarısında üçer adet, toplam 12 adet incisiv diş bulunur. Kesici dişler anatomik olarak içten dışa doğru I1 (merkezi), I2 (orta) ve I3 (köşe) kesici dişler olarak numaralandırılırlar. Incisiv dişlerin okluzal yüzlerinde, arpacık çukurluğu (cup) adı verilen bir invaginasyon vardır ki bu yapıda gözlenen değişimler atlarda yaş tayininde kullanılmaktadır.
2- Dentes canini (köpek dişleri): Tek tırnaklıların erkeklerinde, her çene yarımında kökleri kuvvetli birer adet kalıcı diş olarak çıkar ve margointeralveolariste yer alırlar. Kısraklarda %25-30 oranında bulunur, ancak bunlar daha küçük ve rudimenterdir.
3- Öğütücü dişler (Grinding teeth): Öğütmeye elverişli biçimde olan dişlerdir. Premolar ve molar olmak üzere ikiye ayrılırlar.
1- Dişlerdeki Büyüklük ve Şekil Düzensizliği
Embriyonal veya henüz gelişme gösteren dişte dental dokudan köken alan iki diş çekirdeğinin birbirleriyle kaynaşmasına bağlı veya farklı derecelerde gelişme gösteren karışık diş tümörlerinin (mine – adamoantom, dentin odontom, cement-cementom) oluşumu sonucu fazla büyük dişler meydana gelebilir.
2- Dişlerdeki Sayı Düzensizlikleri
Dişlerdeki sayı fazlalığına “poliodontie” denir. Süt dişlerinin düşmesinin gecikmesi ve bu sırada daimi dişlerin çıkması nedeni ile oluşan sayı fazlalığına “tipik poliodontie” denir. Diş tomurcuklarının rastlantısal olarak fazla sayıda şekillenmesine ise “atipik poliodontie” denir. Dişlerdeki sayıca eksikliği ifade eden “oligodontie” ise oldukça ender görülür.
3- Dişlerdeki Durum ve Yön Düzensizlikleri
Bunlar iki bölüm altında gruplandırılmaktadır.
a) Tek Dişteki Düzensizlikler
Versio: Dişin normal diş sırasında bulunmayıp, dudak, yanak veya dil tarafına eğilmesidir.
Torsio: Dişin ekseni etrafında dönmesidir.
Dislocation: Dişin kendi diş sırası dışında yer almasıdır.
İnversio: Dişin tersine dönmüş olmasıdır.
Transpozisyon: Bir dişin bulunması gerektiği yerden ayrı bir diş sırasında bulunmasıdır.
b) Diş Dizisindeki Düzensizlikler
Çapraz dişler: Mandibulanın corpusu ile maksillanın birbirine zıt yönde şekil alması sonucu kesici dişlerin birbirini örtmemesi kısmen veya tamamen yan yana yer alması durumudur.
Brachygnathia (Sazan Balığı Ağzı Biçimindeki Dişler): Mandibulanın doğuştan olan kısalığı sonucu üstteki kesici dişlerin alt kesici dişlerin önünde olması durumudur.
Prognathia (Turna Balığı Ağzı Biçimindeki Dişler): Üst çenenin doğuştan kısa olması sonucu alttaki kesici dişlerin üstteki kesici dişlerin önünde yer alması durumudur.
Diastase: Dişler arasındaki anormal açıklıklardır.
Dişlerde meydana gelen bu durum ve yön düzensizlikleri, atlarda diş hastalıklarının hazırlayıcı nedenlerini oluşturmaktadır.

Canin (Köpek) Dişlerde Görülen Bozuklukları
Atlarda köpek dişleri çok uzun olabilir ve bu durumda dilde ve diğer dokularda yaralanmalara yol açabilir. Bu yüzden uzun canin dişler altı ayda bir törpülenerek kısaltılmalıdır. Yem yemeyi önleyecek derecede uzun olan köpek dişleri ise çekilmelidir. Köpek dişlerinin sayıca fazla olmasına (poliodontie) rastlanabilmektedir. Bu sayıca fazla dişin, çevre dokulara zarar verip vermemesine göre çekilmesi gerekebilir. Atlarda tartar (dental calculus) köpek dişlerinde görülebilmektedir. Ancak bu tartarlar, periodontal hastalığın hazırlayıcı bir sebebi olmamalarına rağmen büyük boyutta olanları gingivitise, lokal periodontal hastalığa ve bazen de komşu dokularda ülserasyona yol açabilir. Tedavide forcepslerle diş üzerindeki tartarlar temizlenir.
Trauma sonucu pulpanın açığa çıkması gibi durumlarda köpek dişlerinde apical enfeksiyonlar meydana gelebilir. Bu gibi durumlarda diş çekilmelidir. Ancak, köpek dişleri çok uzun (7 cm’den büyük), güçlü periodontal bağlantıya ve rezerv krona sahip oldukları için bu dişlerin çıkartılmasında genel anestezi gereklidir.
Kurt Dişlerinde Görülen Bozukluklar
Atlarda çıkan kurt dişleri 6 – 12 ay arasında çıkarlar ve 30. ayda çoğunlukla düşerler. Ancak kurt dişlerinin yaklaşık %20’si yerinde kalır. Bu dişler özellikle spor atlarında ağrı ve hassasiyet oluşturdukları zaman performansı etkilerler. Üst çenedeki çok büyük olan kurt dişleri, rostral, rostrolateral veya rostromedial yer alan kurt dişleriyle, mandibulada yer alan tüm kurt dişleri ve oral ağrıya yol açan kurt dişleri genellikle çekilirler.
Kurt dişleri genellikle lokal anestezi ve sedasyonla ve çeşitli özel elevatör veya forcepslerle çekilebilir. Pratikte burgess tipi kurt dişi ekstraktörü kullanılmaktadır. Büyük ve derin gömülmüş kökleri olan kurt dişleri çevre dokulara zarar vermeden çıkarılamayabilir. Bu gibi durumlarda yumuşak doku enfeksiyonları ve tetanoz tehlikesi yüzünden hayvanı takip etmek gerekir. Kurt dişlerinin çekilmesi esnasında diş kırılabilir ve kalan parçada çıkarılamayabilir. Bu kırık parçaları ağrı ve lokal şişliğe yol açsa da genellikle önemli problemlere yol açmazlar.
Diş bozuklukları at kliniğinde büyük problemleri oluşturmaktadır.

At Dünyası / Dr. Derviş Öztürk